Επιχειρηματικότητα και mentoring σε περιοχές σε κρίση λόγω απολιγνιτοποίησης: το πρόγραμμα «Δίκαιης αναπτυξιακής μετάβασης» στη δυτική Μακεδονία

Abstract

Η ενεργειακή μετάβαση αποτελεί μία από τις σημαντικότερες προκλήσεις που αντιμετωπίζουν σήμερα πολλές ευρωπαϊκές περιφέρειες, ιδιαίτερα εκείνες που βασίζονταν επί δεκαετίες σε δραστηριότητες που σχετίζονται με τα ορυκτά καύσιμα. Στην Ελλάδα, η Δυτική Μακεδονία αποτελεί μία από τις περιοχές που επηρεάζονται περισσότερο από τη διαδικασία της απολιγνιτοποίησης, που ξεκίνησε από το 2010 και έχει δημιουργήσει σημαντικές προκλήσεις για την τοπική οικονομία, την απασχόληση και την ανάπτυξη επιχειρηματικών δραστηριοτήτων. Η διαδικασία αυτή είναι μία βαθιά διαρθρωτική κρίση για την τοπική οικονομία, καθώς χρειάζεται να αλλάξει ένα μακροχρόνιο μονοκλαδικό παραγωγικό μοντέλο και απαιτεί τον επανασχεδιασμό ολόκληρης της παραγωγικής βάσης της περιοχής. Στο ευρωπαϊκό πλαίσιο, η Δίκαιη Αναπτυξιακή Μετάβαση (ΔΑΜ) αποτελεί πολιτική στήριξης των πληττόμενων περιοχών, υλοποιούμενη μέσω εργαλείων όπως το Ταμείο Δίκαιης Μετάβασης (JTF), το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο Plus (ESF+) και το InvestEU, στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας. Η παρούσα μελέτη εξετάζει τον ρόλο της επιχειρηματικότητας και των μηχανισμών στήριξης των επιχειρήσεων στο πλαίσιο της αλλαγής παραγωγικού μοντέλου και της ενεργειακής μετάβασης της Δυτικής Μακεδονίας. Iδιαίτερη έμφαση δίνεται στο σχεδιασμό προγραμμάτων καθοδήγησης (mentoring), στη σημασία της πρόσβασης σε χρηματοδότηση, και στην αποτελεσματικότητα των πολιτικών της Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης. Στόχος της έρευνας είναι να διερευνηθούν οι αντιλήψεις των κατοίκων, των επιχειρηματιών και των τοπικών φορέων σχετικά με τις δυνατότητες ανάπτυξης της επιχειρηματικότητας στην περιοχή και να αξιολογηθεί ο βαθμός στον οποίο οι υφιστάμενες πολιτικές συμβάλλουν στην οικονομική ανασυγκρότηση της περιφέρειας. Για την επίτευξη των στόχων της έρευνας πραγματοποιήθηκε εμπειρική μελέτη με τη χρήση δομημένου ερωτηματολογίου, το οποίο διανεμήθηκε σε 185 συμμετέχοντες από την ευρύτερη περιοχή της Δυτικής Μακεδονίας. Τα δεδομένα αναλύθηκαν με τη χρήση περιγραφικής στατιστικής, με αποτελέσματα που παρουσιάζουν στατιστικώς σημαντικές τάσεις. Το ερωτηματολόγιο διερεύνησε απόψεις που αφορούν τόσο υφιστάμενες επιχειρήσεις που αντιμετωπίζουν συνθήκες κρίσης όσο και τις δυνατότητες εκκίνησης νέων επιχειρήσεων, εξετάζοντας διαστάσεις επιχειρηματικής ανθεκτικότητας και καινοτομίας. Τα αποτελέσματα της έρευνας δείχνουν ότι η επιχειρηματικότητα θεωρείται από τους συμμετέχοντες ως σημαντικός παράγοντας οικονομικής ανάπτυξης και δημιουργίας νέων θέσεων εργασίας στην περιοχή. Παράλληλα, αναγνωρίζεται η σημασία της πρόσβασης σε χρηματοδοτικά εργαλεία και μηχανισμούς υποστήριξης των επιχειρήσεων, αν και οι συμμετέχοντες εκφράζουν ορισμένες επιφυλάξεις σχετικά με την ευκολία αξιοποίησης των διαθέσιμων προγραμμάτων. Επιπλέον, τα ευρήματα αναδεικνύουν τη θετική συμβολή του mentoring στην ενίσχυση της επιχειρηματικής ανθεκτικότητας, στην ανάπτυξη επιχειρηματικών δεξιοτήτων και στην προώθηση της καινοτομίας, ενώ παράλληλα επισημαίνεται η ανάγκη για την περαιτέρω ανάπτυξη οργανωμένων δομών καθοδήγησης στην περιοχή. Συνολικά, η έρευνα δείχνει ότι οι πολιτικές της Δίκαιης Αναπτυξιακής Μετάβασης δημιουργούν σημαντικές προοπτικές για την ανάπτυξη νέων επιχειρηματικών δραστηριοτήτων στη Δυτική Μακεδονία, ωστόσο η αποτελεσματικότητά τους εξαρτάται από την ενίσχυση των μηχανισμών στήριξης της επιχειρηματικότητας, τη βελτίωση της πρόσβασης σε χρηματοδότηση και την ανάπτυξη ενός ισχυρού περιφερειακού επιχειρηματικού οικοσυστήματος. Τα ευρήματα αυτά παρουσιάζουν άμεση χρησιμότητα για τον σχεδιασμό θεσμικών μηχανισμών σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο, καθώς και για τη βελτίωση της εφαρμογής προγραμμάτων Δίκαιης Μετάβασης στις πληττόμενες περιφέρειες.